Ký sự - Trên đỉnh Ngọc Linh - Kỳ 1

Gần một tuần vượt rừng, lội suối lên núi Ngọc Linh - Trà Linh (Nam Trà My, Quảng Nam) mới nhận ra, xứ sở sâm quý còn có những người, những chuyện lạ kỳ hơn cả... sâm.

Người Xê Đăng trên đỉnh Ngọc Linh có thể được xếp vào bậc đệ nhất thiên hạ trong chuyện thưởng thức rượu. Già trẻ, gái trai ở đây đều uống rượu và ăn thuốc.

Lên non

Thấy chúng tôi quyết định lên Ngọc Linh, cánh xe ôm tại thị trấn Tắc Pó lắc đầu: “Đừng liều. Khóc giữa đường ráng chịu”. So sánh những chiếc xe Minsk rất bụi đời của cánh xe ôm với những chiếc Wave, Dream cũ nhèm, yếu hơi của cánh phóng viên thì hành trình chinh phục có vẻ quá xa vời.
.

Your Ad Here

Nhưng vẫn quyết đi. Tuyến đường nam Quảng Nam nham nhở, sau trận mưa càng trở nên sình lầy. Những dốc cao hun hút, chênh vênh giữa bốn bề núi rừng. Xe liên tục cài số 1. Tưởng chừng phải bỏ cuộc, cuối cùng 11h trưa, chúng tôi đến xã Trà Linh. Đây mới chỉ là chặng đường dễ dàng nhất. Từ Trà Linh lên đỉnh Ngọc Linh phải vứt lại xe, leo núi.

Trà Linh gồm 4 thôn với 12 nóc nằm rải rác giữa dãy Ngọc Linh hùng vĩ. Không biết lối đi. Chợt phía sau có giọng trẻ con: “Mấy chú lên thôn mấy. Nếu lên thôn 3 cháu dẫn đường cho. Cho cháu gói bánh về làm quà cho em”. Ngoảnh lại, một cậu bé đen đúa trên vai trĩu nặng gùi hàng. Hồ Văn Hời năm nay học lớp 6 nhưng chiều cao cân nặng chỉ bằng cậu bé lớp một dưới xuôi. “Con gùi cát lên để xây lớp ở thôn. Một ký được 1 ngàn đồng. Con gùi được 25 ký”. Nghỉ hè, Hời cùng bạn bè trong thôn rủ nhau đi gùi cát xi măng để xây trường học.

< Người dẫn đường tý hon Hồ Văn Hời.

Theo chân Hời bắt đầu băng rừng leo núi. Gùi trên lưng trọng lượng nặng hơn mình, Hời vẫn đi thoăn thoắt. Chúng tôi theo không kịp, thở cả ra đằng tai. Thỉnh thoảng Hoàng Thọ, phóng viên Đài huyện Nam Trà My phải gọi với: “Hời ơi. Nghỉ đã. Ly ò, ly ò (tiếng người Xê Đăng nghĩa là mệt quá)”.

Dọc đường gặp nhóm thanh niên thôn 3 đang nghỉ bên bờ suối. Một thanh niên vai gùi tivi, một tay xách chú vịt, tay kia cắp can rượu 5 lít: “Mua được tivi. Mua thêm rượu và mồi về cả nhà ăn nhậu. Tối cán bộ ghé uống nhé!”. Nhóm thanh niên này xuống núi từ chiều hôm qua, ăn nhậu no say, trưa nay mới lên lại. Một thanh niên mặc áo sẫm màu, bê bết bùn đất, tựa vào vách đá nhìn chúng tôi với ánh mắt hoang dã. “Nó say hôm qua tới giờ. Đi không vững, té ngã mấy lần rồi!”, một người trong nhóm lên tiếng.

Rượu - nước, thuốc - cơm

Gần 3 tiếng đồng hồ theo chân Hời, cùng nhóm thanh niên, chúng tôi đến nóc Tăck Lan thuộc thôn 3 khi mây mù bắt đầu phủ kín đỉnh Ngọc Linh. Chân tay, xương cốt rã rời.

< Chị Tin một ngày nấu gần 100 lít rượu bán cho dân làng.

Ghé quán hàng đầu nóc Tăck Lan. Chị Nguyễn Thị Tin, người ở huyện Núi Thành lên đây buôn bán được 2 năm đang phơi nong cơm mới để ủ rượu tất tả ra chào khách. Biết người xuôi lên chị Tin mừng lắm.
“Đây buồn lắm. Hai vợ chồng lên đây buôn bán vài năm kiếm tiền nuôi con ăn học rồi về xuôi. Buôn bán cũng được nhưng chỉ có điều dân làng nợ nhiều quá. Gần 30 triệu rồi, toàn tiền rượu, sổ nợ ghi chẳng hết. Nợ nhưng mình không dám đòi”.

Người dân đợi đến mùa bán sâm mới có tiền trả. Nhưng nhiều hộ nghèo nợ không trả nổi một xu. Như chợt nhớ điều gì chị Tin lại lên tiếng: “Mấy anh em qua chỗ cậu Long công an thôn nói nó tiếng. Nói với nó khi nó còn tỉnh. Lên đây không trình báo, nó say vào là hỏi chuyện đó”.

Đang nói chuyện với chị Tin, một cậu bé chừng 10 tuổi ôm can rượu to hơn người bước vào nói câu trống quơ: “Rượu”. Chị Tin hỏi: “Bao nhiêu?”. “3 lít. Ghi nợ cho bố Hài”. Rót rượu cho cậu bé, chị Tin nói: “Thế đó. Buôn bán trên này là thế. Dân đây uống rượu như uống nước lã. Nóc này có 45 hộ. Mỗi ngày tôi nấu gần 100 lít nhiều hôm không đủ. Chưa kể đến rượu đám thanh niên xuống núi mang lên, rượu cần trong dân tự ủ nữa đó”.

Ở đây, những phụ nữ như Dung biết uống rượu từ khi 8-9 tuổi. Ai cũng uống rượu hết. Không uống rượu khó lấy được chồng. Chưa đầy 30 phút can rượu 5 lít hết sạch. Long sai vợ đi lấy thêm.

< Người Xê Đăng uống rượu như uống nước.

Chúng tôi ghé nhà Hồ Văn Long, trưởng công an nóc Tăck Lan để trình báo. Long 25 tuổi, nhưng trông người già quắt. Long và 4 người khác đang chuẩn bị bắt đầu cuộc nhậu. Xung quanh mấy chị em xúm lại cười nói rôm rả “Nhà báo à. Vào uống đã rồi tính sau”. Một can rượu 5 lít đã dựng sẵn bên.
“Uống đi. Uống xem rượu trên này ngon hơn dưới xuôi không”, Long rót rượu ra bát lớn mời chúng tôi. Thấy những bát rượu to, đầy tràn, cả bọn chúng tôi đều ngợp. Hoàng Thọ đá chân nói nhỏ: “Tập tục người dân quý khách đãi rượu đầy, gắng uống hết, không họ trách”.

Thỉnh thoảng Dung vợ Long và mấy chị em giơ ly rót rượu cùng uống. Ngọt xớt, không thua kém gì đàn ông. Ở đây, những phụ nữ như Dung biết uống rượu từ khi 8-9 tuổi. Ai cũng uống rượu hết. Không uống rượu khó lấy được chồng. Chưa đầy 30 phút can rượu 5 lít hết sạch. Long sai vợ đi lấy thêm.
Long bảo: “Bọn mình không hút thuốc. Hút thuốc có hại cho sức khỏe. Bọn mình nhai thuốc thôi. Nhai như nhai cơm, nhai thế này mới ngon”.

Nói rồi Long rút từ túi quần một hộp nhỏ, chứa thứ bột sẫm màu. Đổ bột ra tay, ngả miệng, le lưỡi liếm sạch. Bột thuốc dắt ở kẹt răng, Long nuốt nước, rồi phun bột ra ngoài. Đó là bột được nghiền từ lá thuốc. Dân ở đây nhai thuốc, thay vì hút thuốc.

Chúng tôi về lại quán vợ chồng chị Tin lúc nửa đêm xin tá túc chờ trời sáng. Tiếng đàn ông lè nhè, tiếng phụ nữ cười nói rôm rả giữa núi rừng trong đêm sương mù lạnh giá. Ngả lưng xuống chiếc chiếu được trải giữa nền đất chưa kịp chợp mắt đã nghe tiếng gõ cửa rầm rầm. Một giọng lè nhè: “Rượu…”.

Chồng chị Tin làm biếng lên tiếng: “Hết rồi”. Cửa vẫn bị đập liên hồi, chị Tin lật đật dậy mở cửa rót rượu cho một thanh niên. “Không bán cho nó thì đừng hòng ngủ được. Nó gõ cửa cả đêm. Ngày nay bán hơn 80 lít, mai còn phải dậy sớm nấu rượu rồi”, giọng chị Tin ngái ngủ.

Trên đỉnh Ngọc Linh - Kỳ 2

Du lịch, GO! - Theo báo Tienphong

Read More

Tháp Chăm Yang Prong

Nói đến tháp Chăm (tháp Chàm), người ta thường mường tượng tới những ngọn tháp dựng trên những quả đồi cao in bóng giữa trời xanh của vùng duyên hải miền Trung quanh năm dạt dào sóng biển và lồng lộng nắng gió.

Nhưng ở Tây nguyên cũng lại có tháp Chăm, thu hút sự quan tâm, chú ý của nhiều người làm công tác nghiên cứu văn hóa, khảo cổ. Đó là tháp Yang Prông nằm tại một khu rừng thuộc tỉnh Đăk Lăk.

Tháp Chăm Yang Prong Là tháp Chàm duy nhất ở Tây Nguyên , thuộc huyện Ea Súp cách Buôn Ma Thuột 100 km. Từ thành phố Buôn Ma Thuột, theo tỉnh lộ 1, vượt qua chặng đường khoảng 100 km là tới trung tâm huyện Ea Súp. Lại đi tiếp ngót 20 km nữa. Gần đến cầu Ea Rôk, rẽ phải, qua vài xóm nhỏ nhà cửa thưa thớt, chúng tôi tới cánh rừng nơi có ngọn tháp Yang Prông huyền bí.

Xây dựng vào cuối thế kỷ XIII để thờ thần Siva dưới dạng Mukhalinga, cầu mong sự nảy nở của giống nòi,và ấm no hạnh phúc.Tháp Yang Prong là một khối kiến trúc bằng gạch nung đỏ trên nền cao bằng đá xanh uy nghi bên dòng Ea H'leo. Theo tiếng của cư dân bản địa Tây Nguyên thì Yang là “thần”, Prong là “chức vụ cao nhất”, vì vậy Yang Prong có nghĩa là “thần tối cao”, hay “thần đứng đầu trong các vị thần”, hoặc “thần lớn”.

Việc xây dựng ngôi tháp này, trước hết đó là nhu cầu của cộng đồng cư dân, phù hợp với tín ngưỡng và tâm linh của người Chăm. Tháp thờ thần Mukha Linga cầu mong cho người Chăm sinh sôi, nảy nở ở vùng đất Tây Nguyên.

Tháp Yang Prong là khối kiến trúc có đáy hình vuông, xây bằng gạch (giữa các lớp gạch không thấy mạch vữa liên kết), mỗi mặt tường rộng 5m, cao 9m (không kể chóp), tháp có một cửa ra vào duy nhất mở về hướng Đông có bề rộng 1,06m; diện tích lòng tháp hơn 5m² -  3 mặt tường còn lại, mỗi mặt có 3 cửa giả; chóp tháp được tạo thành bởi những lớp gạch xếp chồng lên nhau. Phía giữa mở rộng và đỉnh hình thon vút hình tháp bút, khác biệt với kiến trúc của các tháp Chàm khác ở Trung Bộ.
Nền tháp được làm bằng những phiến đá xanh mài nhẵn và xung quanh tháp rải rác có những khối đá xanh với các kích cỡ khác nhau.

Trước kia, trong tháp có thờ một bộ linga - yoni bằng đá để cầu mong thần phù trợ cho hằng năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, muôn loài sinh sôi nảy nở (linga và yoni là tượng vật biểu trưng cho sinh thực khí của nam và nữ, thể hiện tín ngưỡng phồn thực của người Chăm). Trải bao thăng trầm của lịch sử, bộ linga đó đã bị mất. Trong tháp giờ có một ban thờ chính và ba ban thờ nhỏ. Đây là những ban thờ do người đời sau lập nên.

Sau tháp, cách không đầy 50m là dòng suối Ea H’Leo. Nằm giữa khu rừng hoang sơ sau lưng là suối, đây quả là điểm khác thường trong việc chọn vị trí xây tháp của người Chăm bởi thường các tháp Chăm đều được xây dựng trên đồi cao thoáng đãng, không bị che khuất tầm nhìn.

Năm 1991, tháp Chàm Yang Prong, ở thôn 5, xã Ea Rốk, huyện Ea Súp (Đắc Lắc) được công nhận là Di tích kiến trúc cấp quốc gia. Hằng năm, vào những dịp lễ tết, bà con các dân tộc trong vùng vẫn đến đây hương khói, cúng tiến... cầu mong mọi sự an lành.

Ðến thăm tháp Yang Prong bạn sẽ cảm nhận một nét độc đáo, hiếm thấy. Hiện nay đây là điểm thu hút nhiều nhà nghiên cứu và khách du lịch khi đến với cao nguyên.

Du lịch, GO! - Tổng hợp từ Tuoitre, Daklakexpress

Hơn 10 năm trước, tỉnh Đắc Lắc đã thực hiện những đợt trùng tu, nhưng trước đó phần lớn hiện vật trong tháp đã bị mất, hoặc hư hại không thể phục chế. Tài liệu về tháp Yang Prong của những nhà nghiên cứu văn hóa khẳng định, năm 1906 hiện vật còn lại duy nhất trong tháp là 1 tượng thần Mukha Linga bằng đá, nhưng hiện nay tượng này cũng không còn.
.
Vào thời điểm trùng tu tháp, Bảo tàng tỉnh Đắc Lắc chỉ thu giữ được một đầu con chim hạc bằng đất nung. Những đợt trùng tu trước đây, để tránh cho tháp khỏi bị đổ, ở phần tiếp giáp thân và chóp tháp người ta đã phải sử dụng khung sắt để cố định. Xung quanh việc trùng tu còn có những ý kiến cho rằng, việc dùng gạch xây nhà để xây tháp là không phù hợp, cửa ra vào của tháp hiện làm không đúng nguyên bản…

Read More

Khố - trang phục truyền thống của đàn ông Mnông

Ở khu vực Trường Sơn-Tây Nguyên, đại đa số đàn ông các dân tộc thiểu số mặc khố. Hiện nay, rất nhiều người Ê đê, Mnông ở độ tuổi từ 40 trở lên chỉ khi có việc cần phải đi đâu ngời ta mới mặc quần dài còn trang phục chủ yếu của học là khố. Thậm chí người còn có khố để dành riêng đi đám tiệc.

Những người trẻ tuổi, khi biểu diễn cồng chiêng, các nhạc cụ của dân tộc thì khố là trang phục không thể thiếu bởi nó trang phục truyền thống từ bao đời của người dân xứ cao nguyên này.

Có số ít người già Mnông ở tỉnh Đăk Nông vẫn còn cất giữ những chiếc khố được làm bằng vỏ cây - tiền thân của khố bao đời qua. Vỏ cây được lột nguyên dề, bản rộng khoảng 20cm, dài khoảng 70cm, đem đập dập, nạo bỏ hết thớ ngang, chỉ lấy sợi dọc, rồi lấy sợi của lõi cây me vóc (mây rừng) đã được chẻ nhỏ như chỉ và dùng que tăm dài bẻ gập lại kẹp một đầu chỉ vào tỉ mỉ kết các sợi vỏ cây như đan bao bố thời nay vậy.
.

Your Ad Here

Sau đó, lấy sợi vỏ cây làm đai lưng giữ khố không bị tuột, mối đai được thắt về một bên hông, khố này được gọi là Troi Dăk (khố bằng vỏ cây). Mặc dù vậy đã rất “kiên cố” nhưng Troi Dăk cũng được nhuộm màu để thêm phần kín đáo, có điều khố rất thô và nhám, mặc không quen rất khó chịu. Sau này khố được dệt bằng sợi bông và ngày càng  được cải tiến sao cho đẹp hơn.

Từ cái khố, ta có thể phân biệt được người mặc nó thuộc giới trung lưu, thượng lưu hay nghèo khó. Khố chỉ một màu trắng, đen hoặc xanh được gọi là Troi Book. Đây là trang phục chủ yếu dành cho những người dân nghèo.

Troi Book bao gồm thân khố, đai dài quấn 2 vòng quanh bụng và tấm che rộng 20cm phủ từ lưng khố xuống gần đầu gối. Với những chiếc Troi Book có riềm chỉ màu ở hai bên và dệt sọc khác màu hay thắt hoa văn ở tấm che, phần đai có dệt nhiều màu sặc sỡ được dùng để mặc khi đi đám, tiệc.

Đối với những người giầu có và các chức sắc trong buôn thì thường mặc Troi Nhong - loại khố được dệt, may khá cầu kỳ, diêm dúa. Đai Troi Nhong dài đủ quấn tới 5 vòng quanh bụng và được đính hột cườm nhiều màu, hoa văn được dệt chìm hay thắt nổi là tùy theo cách bài trí của thợ dệt (thường là do người vợ dệt cho chồng). Nếu là trang phục dự các lễ hội thì Troi Nhong còn được gắn thêm hai chiếc “Ruy” (lục lạc) bằng đầu ngón chân cái, mỗi bước đi “ruy” reo lên nghe rất vui tai. Những người mặc Troi Nhong có gắn “ruy” được mọi người kính nể bởi thuộc giới giàu sang, phú quý.

Chiếc khố tuy nhỏ nhắn và nhiều người có thể cho rằng nó thật đơn giản, thế nhưng dệt được tấm khố không phải là điều đơn giản. Thời gian để hoàn thành một chiếc khố lâu gấp 2, gấp 3 lần so với công may một chiếc áo, chiếc váy của phụ nữ, bởi khố thường (Troi Dăk) riêng đai đã có chiều dài tới hơn 2m, còn Troi Nhong thì đai cũng dài 2m, thân khố 70cm và tấm che 60cm.

Xưa kia, một Troi Dăk thường đổi được một con gà mái đẻ, Troi Book có giá trị bằng một con heo, Troi Nhong dệt đẹp có đính 20 hột cườm và 2 “ruy” đổi được một con trâu cái. Thời nay, một chiếc khố thổ cẩm được coi là sang trọng cũng có giá đến hơn một triệu đồng.

Du lịch, GO! - Theo Cema/Báo DT&PT

Read More